Kazim Özdemīr Serhildanźn Gelź Kurd ū Berdźla Azadīyź –I Perēekirina Kurd ū Kurdistan
 
Serhildanźn Gelź Kurd ū Berdźla Azadīyź –I Perēekirina Kurd ū Kurdistan
Dewlemendīya Kurdistan
Di dema me a teknolojīk da tź zanin ku kurdistan bi sererda xwe ū bi binerda xwe welatek gelek dewlemend e. Dema herī kevin kesī qenc nizanibū di binerdź da kījan dewlemendī heye. Kesī hebūna niftź, kromź, fosfatź ū cewherźn dī dizanibū. Belź di dema heri kevin da Kurdistan dīsa ji bo kesźn wź demź welatek dewlemend, bi xźr ū bźr bū. Erd ū axa mezopotamya erdek bi bereket bū ū insanźn wź demź li ser wź erdź, di nav heyīyan da jīyanana xwe didomandin. Ji bo ihtiyacīyźn insanan hema her tižt li ser wź erdź hebū. Ji bo jīyanź herī tižtź giring av, li ser erda Kurdisdan gelek bū. Ji xeynī ēemź Ferat ū Tigrīsź gelek ēemźn dī, gol ū kanī, dar ū daristan li Kurdistan hebūn. Kevirźn Kurdisfan ji bo žikeft ēźkirinź kevirźn herī qenc būn. Ax ū erda Kurdustan ji bo ēot, ēotyarī, fźkī ū zerzewat erd ū axek bi bereket bū. Ji bo xwedīkirina heywanan dežt ū zozanźn welat bź ser ū bź ber hazir būn. Ji vī qasī insanźn wź demź dixwestin ku ev welat tim di destź wanda be.
Kurd bi hezaran salane ku li ser erd ū axa Kurdistan jīyana xwe di domīnin. Di wź jīyan domandinź da gelź Kurd sedem welatź wanź dewlemend gelek zor ū zordestī, gelek talan ū malxirabīyan, gelek žer ū bi ser welatgirtinan dītin, borandin. Gelek dagirkeran, welatź wan Kurdistan kirin bin destźn xwe, derd, xem ū zehmetan bi gelź Kurd dan kižandin. Dewlet ū imparatorīyźn herī xwinxwar ū mezin wek Asūr, Sumer, Pers, Rom, Ereb ū Osmanīyan welat kirin bin destźn xwe, kesźn wek Dehaq, Darīus, Iskender, Yavuz Siltan Selīm, Žah Ismail, Mistefa Kemal, Xumeynī ū Seddam welat ū insanan ū zīndīyźn li ser welat tarūmar kirin.
Tižtź ku ez dizanim di dema me da, tu welatek li ser cīhanź tune ye ku būye ēar parēe. Di vī qirnź zanyarī ū teknolojīyź da herī tim welatek di nav ēar dewletan da būye ēar parēe ū ev welat jī Kurdistan e. Bi sed salan e ku Kurd ji hev hatine cūdakirin.
Perēekirina Kurd ū Kurdistan
Kurd bi hezaran sal li ser erd ū axa xwe jīyana xwe di bin hakīmiyeta mīr ū mīrekźn xwe da di domandin. Dewlet an imparatorīyźn ku hakimiyeta welat dixistin destźn xwe nźzī gel ne dibūn ū sirf axa, beg, mīr ū mīrekźn Kurd nasdikirin, hevpeyvendīya xwe bi wanan ra sazdikirin. Gelź Kurd hakimźn bīyanī nasnedikir ū bitenź mīr ū mīrekźn xwe, beg ū axayźn xwe dizanibūn.
Kurda di sala 1070’yan da mala xwe bi destźn xwe kambaxikirin ū toqek kirin sitūhźn xwe, dest ū lingźn xwe bi daxwaza xwe qeyd ū bend kirin, man bź per ū bask. Rom, yanī Romźn Bizansī hakimź Kurdistan būn.
Di sala 1070’yan da di navbera imparatorź Rom, Dīyojen ū serokź Tirkan Alpaslan da li ser erda Kurdistan bajarź Melezgirź žerek dijwar ēźbū. Axayźn ežīrźn Kurdan, ežīrźn xwe civandin ū bi kījan aqilī ku em hźja jī nikarin fam bikin, alīkarīya Alpaslanź tovź gurźboz kirin. Bi alīkarīya ežīrźn Kurd Romen Dīyojen žikest ū Alpsalan bi ser ket, Tirk ketin Kurdistanź ū źdī derneketin. Kurda bi destź xwe welatź xwe teslīmī bīyanīyan kir ū azadīyź dīsa bi destź xwe dan windakirin. Ji bo car din xwe ji bin nīrź zordestīyź derīnin ū welatź xwe azad bikin vaye nźzī hezar sale bź hed ū hisab bi milyonan kesźn Kurd canźn xwe ji dest dane, būne qurban, bi dehan caran Kurdistan hatīye wźrankirin. Berdźla azadī bideskirin bź biha giran e. Sūcdarźn temamīya van būyźran ū vź berdźlź, ew bav ū kalź meyźn ku alīkarīya Alpaslanź Selēūkī kirin e. Bi rastī ewan gelek xirabīyan dane pźžīya zarokźn xwe.
Her ēiqas jī axayźn ežīretźn dema Alpaslanź Selēūkī xirabīyek mezin li Kurdan kiribin ū Kurdistan pźžkźžī Tirkin Selēukī kiribin, dīsa jī Kurdistan heta dema Osmanīyan bi sinoran nehatibū parēekirin. Carnan Farisan, carnan jī Osmanīyan hakimtī dikirin lź belź Kurdistan parēe nebū.
Imparatorīya Osmanī di sala 1299’an da hat damezirandin. Imparatorīya Osmanī ji bo firekirina serdestīya xwe, žerź dewleta sefewī ya Iranź kir ū xwest sinorź xweyź rojhilatź zexim bike. Cara yekem sala 1514 li bakūrź gola Urmīyź-ēaldiranź di navbera Yavuz Siltan Selīmź Osmanī ū Žah Ismaīlź Sefawī da žerź ēaldiranź ēźbū. Em dikarin bźjin ku ev tarīx, di nav Osmanī ū Farisan (Eceman) da bū tarīxa paēekirina Kurdistan. Kurdistan bi sinorek ežkerī nehate perēekirin, belź hin parēeyźn Kurdistan car diket destź Osmanīyan ū car diket destź Eceman. Hin beg ū mīrekźn Kurdistan car xwe bi Osmanīyan, car jī xwe bi Eceman va girźdidan. Ji sed salan zźdetir Kurdistan di nav van her du dewletan da diēe ū tź.
Cara yekem Kurdistan bi fermī di sala 1639’da di navbera Sultan Muratź Osmanī ū Žah Abbasź Ecem da li Qesra Žīrīn li ser perēekirina Kurdistan Peymana Qesra Žīrīn hat imzekirin ū Kurdistan bi fermī bū du perēe.
Gelźn kźmketīye bindest heke di nav dewletek demokrat da jīyana xwe bi domīnin dikarin bi rźya demakratīyź xwe hźsa azad bikin. Belź gelźn ku di nav dewletźn qiralī, despot, fažīst, žovenīst ū dijī demokrasīyź da dijīn nikarin azadīya xwe bi hźsanī bistīnin ū mecbūrin di rźya azadīyź da gelek berdźlźn dijwar bidin.
Gelź Kurd di welatź xwe da, li ser erd ū axa bav ū kalan būye gelekź kźmketī ū di bin zordarīya dewletźn despot, fažīst ū ne demokrat da, ji temamīya mafźn xwe mehrūm jīyana xwe dide domandin. Bi setsalan e ku ji bo azadīya xwe berdźlźn giranbuha daye ū dide. Ji bo azadīyź bi dehan serhildanī kirī ye ū di her serhildanek da, ji a dī xerabtir ū dijwartir hatīye perēiqandin.
Gelź Kurd ne dijī dewletek bi tenź žerź azadīya xwe dike. Ji alīyek va dewleta Irana despot, ji alīyź din va imparatorīya Osmanīya xwīnxwar. Pižtī pežkilandina dewleta Osmanī di van demźn dawī da gelź Kurd di cīyź du alīyź da bi ēar alī kete nav kźmketīyź ū dijman bi ēar alī li serserź gelź Kurd gujmirī. Ji alīyek va rejīma žahź olīgažī ū Xumeynīyź despot, ji alīyź dī va rejīma Seddamź xwīnmij ū Esatź zilimdar ū ji alīyź her xirabī va jī rejīma Kemalīst ku navź xwe komara demoqrat danī, belź ji rejīmin qiralīyź jī xirabtir dikir ū dike… Berpirsīyar, rźbaz, serokkomar ū rźvebirźn vź komara demoqrat(!) di her fersend ū gotinźn xwe da tīnine zimźn ku komara wan dewletek demokrat ū huqūqī ye. Her ēiqas jī rejīma dewleta wan ji rejīma dewleta Iran, Iraq ū Sūrī demoqrattir be jī, ji alīyź Kurdan, heq ū huqūqź Kurdan va ji van dewletan gelek bi pažvatir e. Bi hindikayī dewleta Iran ū Irak hebūna Kurdan ū hebūna navź Kurdistan inkar nekirin, peyva „Kurd“ ū Kurdistan“ inkar nekirin.
Navź balafirekź Iran „Kurdistan“ bū. Di sala 1982’an da balafira bi navź Kurdistan hat Enqerź. Dewleta demoqtata Tirk (!) nikarīya ji vī navī ra sebir bike ū nehižt ev balafir bź Enqerź ū here. Dewletek hewēend demoqrate ku nikarź balafirekź bi navź „Kurdistan“ li ser erda xwe bifirīne! Nahźlź ēivīkek dibin navź „Kurdistan“ jī li ser erd ū axa wī bifire. Heywanek bi navź „Rovīyź Kurdistan“ jī nikare bibīne ū di nav dewletźn cīhanź da vź demaqrasīya xwe ya hebirmanī nīžan dide, dev ji problemźn jiyana gelź xwe berdide, li qedexekirina navź „Rūvīyź Kurdistan“ dixebite!.. Navź „Kurd“ ū „Kurdistan“ wek zixtźn tūj di zik ū kezaba žovenīstźn Tirk da diēe, wanan har ū hźrs dike. Wek bav ū kalźn xwe Gurźboz hov dike ū van peyvan li kźder dibīne qedexe dikin, bi vī awayī dilź xwe rihet dikin.
Dewleta Iran Gelź Faris ū Kurdźn Rojhilatź Kurdistan ź :
Hź Kurdistan nebibū du perēe, gelek serhildanź Mīrek ū begźn Kurdan dijī dewleta eceman ēźbūn e. Žerefxanź Bedlīsī di Žerefnamź da bahsa gelek bihevēūn ū serhildanźn navbera Iran ū mīr ū begźn Kurdan dike.
Mihemed Paža, sala 1562, Zeynel Begź Kurź Melīk Bek (1585), Tīmūr Xanź Kurź Siktan Elī (1590), Zekerīya Begź Kurź Zeynel Beg (1597), Melik Xelīl ū gelek Beg ū Mīrźn Kurdan berī perēekirina Kurdistan bi dewleta Iranź ra žer kirin.
Ji dema Kurdistan būye du perēe ū virda jī gelź Kurd gelek caran dijī zordestīya dewleta Īran serhildan kiri ye.
Em dikarin bźjīn ku cara pźžīn serhildana giran a Kurdan di sala 1606 an da di bin revebirīya Emirxan Bradost di kela Dimdimź da dest pźkirīye ū ev serhildana bi qehremanī hatiye domandin. Belź nexapin bi fermana Žah Abbasź Sefevī ev serhildana qehremanī pižtī demek hatīyź perēiqandin.
Di sala 1818`an da li Iranź Kurdźn Bilbas serīhildan. Di destpźka serhildanź da Kurd gelekī qenc bi serketin. Bi alīkarīya dewleta Osmanīyź ev serhildan ji alīyź Farisan va hat perēiqandin.
Di sala 1835’an da Mihemed Pažayź Rewandizī dijī dewleta Iranź žer kir ū gelek bajaran kir bin destź xwe. Dijī Mihemed Pažayź Rewandizī dewleta Iran ū Osmanī yekītīya xwe pźk anīn ū bi qewet giran hicūm kirin. Ji alīyek va ordūya Osmanīyan Rewandizź kir bin mihesera xwe ū ji alīyź din va ordīya Irane hicūmź Mihemed Paža kir. Mihemed Paža mecbūr teslīmī Osmanīyan bū.
Di sala 1880’an da di bin rźvebirīya Žźx Ubeydila da gelź Kurd dijī deweleta Irana xwīnxwar serhildanek herī dijwar kir. Žźx Ubeydila mentīqa navbera gola Wanź ū gola Urmīyeyź kir bin destź xwe. Armanca vź serhildanź yekītīya Kurd ū Kurdistan, azadīya welat ū gelź Kurd bū. Lź dewleta Osmanī ū Farisan dijī Kurdan būn yek ū vź serhildanź bi hev ra perēiqandin.
Di sala 1905’an da Cafer Axa li Tebrīzź ji alīyź dewleta Iran va tź kužtin. Bavź wī Mehmed Axa ū birayź wī Simko serīhildan. Di navbera dewleta Iran ū Kurdan da žerźn dijwar ēźbun. Di dawīya da dewleta Iran bi fetlūfźlan vź serhildanź jī fetisand.
Di sala1909’an da ežīretźn Kurd hicūmź dan ser Mehebadź. Ev serhildan jī mivefeq nebū.
Simko di sala 1920’an da li navēa Urmīyź dijī dewletź serhildan kir. Simko bežek mezin ji Kurdistana bin destź Iranź rizgar kir. Di sala 1923’an da Li Silźmanīyź bi Žźx Mehmud ra hat cem hev ū xwestin bi hev ra hereket bikin. Simko qenc dizanī ku diktatorź Iranź Riza Žan dixwest temamīya kźmketīyźn Iranź asīmīle bike. Simko serokź Asūrīyan Mar Žem’ūn kužt ev kužtin bū sebebź žikźnandina Simko.
Simko dīsa jī nesekinī ū heta sala 1930’yan ēend žer dijī hźzźn Iran, Iraq ū Tirkīyeyź kir. 21’ź Hezīrana sala 1930’yan Simko bi Iranź ra li hev hat. Dewleta Iranź, ji bo li hev hatin ū peyvendīyan bang kir Simko ku were bajara Žīno. Li vź bajarź Simko bi ne cuwanmźrī, bi bźbextī hat kužtin.
Pižtī serhildana Simko, di payīza sala 1931’an da di bin seroktīya Cewher Sultan da Kurdan dīsa li nźzī Hemedan serhildanek ēźkirin. Lź ev serhildan jī wek serhildanźn din hat temirandin.
Serhildanźn Kurdan dijī dewleta Farisan tim berdewam kirin. Sala 1946`an Īran di bin īžgala Sovyetź da bū. Di nav žerź cīhanź ź diduyan da Kurdan carek din serīhildan. Di sala 1941’an da eskerź Sovyetź kete Iran. Di 16’ź meha Tebaxa sala 1946’an Kurdan Partīya Demokrata Kurdistan damezirandin. Di 22’yź meha Kanūna pažī sala 1946’an da Komara Mehabadź, di bin seroktīya Qazī Muhammed da hat damezirandin. Hukūmeta komara nū gelek xebatźn xwežik kir ū temamīya Kurdan bi dil ū can vź komerź himźzkirin. Mela Mistefa Berzanīyź nemir xwe ū heval ū hogirźn xwe ji bo bilindīya Komara Mihebat amade kir. Sovyetź alīkarīya xwe ji ber vź komerź paž va kižand. Jīyana vź komarź salek dom nekir. Žahź Iranź bi ordī, mitralyoz, kumbere, balafir, ēek ū temamīya quweta xwe va girt ser Komara Mehabatź. Serokkomar ū heval ū hogirźn wī idam kir. Mela Mistefa Berzanīyź qehreman bi 500 qehremanźn hevalźn xwe va berź xwe da Sovyetistanź.
Žah pź hisīya ku Berzanī berź xwe daye Sovyetistanź hikūmeta Iranź deh hezar eskeran kir dū Berzanī. Ji jor va jī wanan bi balafirźn xwe taqīp kir ū bimbe kir. Belź Berzanī ū hevalźn xwe yźn qehreman berxwedanek gelek serbilind kirin ū ēend caran heleqgirtina dor xwe qeližandin ū ji nav eleqź derketin.
Kumandarź ordiya Iranź dibźj e : „Xuya kir ku ordīya Iranź ya nū heta niha li gel dijminekī hevqas bi hźz žer nekirī ye ū berxwedanek viha nedītī ye.“
500 qehremanźn Kurd di bin serokatīya Mistefa Berzanīyź nemir, qehremanź bi nav ū deng da gelek telefatī dan ordīya Iranź. Ji bažūrź rojhilata Iranź bi rź ketin di bakūrź rojhilata Iranź da derketin. Di bin bimbe ū gulebarandina firokźn žerźn Iranź da bi eskerź Iranź ra žer kirin ū di bin zorīya žer, top ū cebilxane, kumbere ū berikan da, di bin jordarī ū zalimīya dijmźnź har ū hov da Iranź seranser kirin ū roja 18.06.1947’an da derbazī Sovyetistanź būn, ketin nav erd ū axa Sovyetistanź. .
Dewleta Iran bi hezar salane ku ji alīyź merivek va tź idarekirin. Tim ū tim merivek hakimź dewleta Farisan e. Faris, berī Islamīyź bi žert ū žirūtźn mecūsī di bin hikma žexsekī da dihatin idarekirin. Pižtī būne Misilman, serokźn Farisa li gorīya xwe Islamīye ajotin ū daxwazźn Islamīye ji bo maf ū hakimīya xwe bi awyek guhartinī ji gelź Faris ra gotin, bi wan dan qebūlkirin. Bi vī awayī bi navź Islamīyź žeran li dijī dijminźn xwe kesźn derva ū kesźn hundir da ajotin ū gelź Faris jī xapandin.
Bi sed salan gelź Faris bi rejīma Žarinžahī hat idarekirin. Žah, hakimź her tižtī bū. Di qesir ū kožkźn xweyźn debdebī da Žah ū hevalbendźn xwe bi zźē ū zarokźn xwe va jīyana xweyźn zźrīnī ajotin. Gelź Faris kole ū xizmetkarźn Žah būn. Gotinźn Žah ji wan ra wek ayetźn Ku’anź būn ū Žah ēī bigota žik ū žiphe tinebū rastbūn. Kes nikaribū dijī žah derkeve. Žah tižtźn ēewt jī bigota kes nikaribū bźje ēewt e. Qewt būya jī gotina Žah bū ū bź žik ū žiphe rast bū.
Heta rejīma Žah pežkilī ū rejīma Xumeynī, bi navź Komara Islamī hat, gelź Faris bi sed salan di bin vź rejīmź da hevīrź xwe ū žiklź xwe girt. Rejīma Xumeynī bi navź Komara Islamī ji rejīma žah tižtek ne guhast, rejīmek nū ne da ber gelź Faris. Berī rejīma Islamī tižtźn ku žah dikir di bin navź Islamīyź da dikir. Xelkź xwe dixapand ū bi navź rźya Islamīyź hakimīya xwe didomand. Xumeynī hat, rejīmź bi pažtir va jī bir ū Islamīyź jī zortir kir. Tižtźn ku komara Islamī dike jī dibin navź Islamīyź da dike.
Gelź Faris žaž ū mat bū. Rejīm ēī bźje gel qebūl dike. Kesźn li dijī jī derdekivin nikarin dengźn xwe bilind bikin. Rejīm bi navź Islamīyź pasdarźn xwe žand ser gelź Kurd, kumberan avźt ser gund ū bajarźn Kurdistan. Bi sedan Kurd bidarda kir. Jīyana ku Xwedź da bū, pasdaran bi navź Islamīyź dawī lź anī. Halbukī di Islamīyź da ruh sitandin bi destź Xwedź ye ū Xwedź vī heqī nedaye tu kesī. Belź rejīma Xumaeynī ū Xumeynī vī heqī bź izna Xwedź dan destźn pasdaran. Navź dewleta xwe danīn „Komara Islamī“ ū di bin vī navī da bi dehhezaran Kurd qetilkirin. Gelo ev ne tižtekī durūhī ye
Kazim Özdemīr
http://www.xoybun.com/extra/slide/Unbenannt-2.swf
http://www.xoybun.com/gallery/albums/PDK-XOYBUN/Nexise_Kurdistana_Piroz_xv1.jpg
http://www.xoybun.com/gallery/albums/PDK-XOYBUN/Nexise_Kurdistana_Piroz_xv2.jpg
http://www.xoybun.com/nuceimages/Parastina_Sinore_Kurdistana_Mezin_1.jpg
http://www.pdk-xoybun.com/nuceimages/Nexise_Kurdistane_PDK_b.jpg
 
Mafź Kopīkirin &kopībike; PDK-XOYBUN; wiha, di xizmeta, Kurd ū Kurdistanź daye : Pirojeya Kurdistana Mezin, Pirojeyźn Aborī ū Avakirin, Pirojeyźn Cand ū Huner, Lźkolīna Dīroka Kurdistanź, Perwerdeya Zimanź Kurdī, Perwerdeya Zanīn ū Sīyasī, Wežana Malper ū TV yźn Kurdistane. Tev maf parastī ne. Wežandin:: 2009-03-06 (5705 car hat xwendin) [ Vegere ] | PRINTER |
Ev malper, herī bash, bi Avant Browser, tź xuyakirin...
